Kole nō pa‘anga pe fakatau ha ngaahi koloa fakamo‘ua: ‘Ilo ho‘o ngaahi totonu

Kapau ‘oku ke no ha pa‘anga pe fakatau ha ngaahi koloa fakamo‘ua he ‘aho 6 Sune 2015, pe ki mui ai´ ‘oku fiema‘u ke ke ‘ilo fekau‘aki mo e ngaahi Aleapau Fakamo‘ua, pehē ki he Lao ki he Kau Fakamo‘ua.

View as PDF3Ko e pepa fakahinohino´ni, te ne ʻoatu kiate koe e fakalukufua e ngaahi tuʻutuʻuni kuo pau ke muimui ki ai hoʻo kautaha nō ki he aleapau nō maʻae kau fakamoʻua ʻa ia ʻe fakahū ʻi he ʻaho ko iaʹ pe ko e hili e ʻaho 6 Sune, 2015. Ki ha fakahinohino fekauʻaki mo e ngaahi tuʻutuʻuni ki he aleapau nō ʻa e kau fakamoʻuaʹ, ʻa ia ʻe fakahū ki loto kimuʻa he 6 ʻo Sune 2015, lau ʻemau pepa ki he ngaahi tefittʻi moʻoni ki he liliuʹ ʻo fekauʻaki mo hono ngāueʻaki e lao ki he alepau lolotonga ʻi he: www.comcom.govt.nz.

Ko e ha- ‘a e Aleapau Fakamo‘ua pea mo e Lao ki he Kau Fakamo‘ua (Consumer Finance Act)?

Ko e Aleapau Fakamoʻua pea mo e Lao ʻo e 2003 ki he Kau Fakamoʻua (Lao CCCF), ko e lao ʻoku tokoni ke maluʻi koe ʻi haʻo nō paʻanga. Ko e Lao CCCF ʻoku fakamatala ai e ngaahi tuʻutuʻuni ke muimui ai hoʻo kautaha nō he taimi ʻoku atu ai ha paʻanga nō kiate koe.  Ko e ngaahi tuʻutuʻuni ko ʻeniʹ, ʻoku ʻuhinga ia ke ke maʻu ai e ngaahi fakamatala ʻaonga ke tokoni atu kiate koe ke ke fakasio e kautaha nō lelei taha, mahinoʻi foki e meʻa ʻoku ke loto ki aiʹ pea mo vakaiʻi maʻu pe ho ngaahi moʻua.

Kapau ʻoku ke taa ʻapi, ngāueʻaki ha kaatiifakamoʻua pe kaatii fakamoʻua fale koloa, ʻi ai haʻo nō taautaha, pe nō paʻanga, pe ko e toho ʻova ha paʻanga naʻe ʻosi aleaʻi, pe fakatau ha koloa pe sevesi ʻi ha fakamoʻua, pea ʻoku ke kau atu ki he aleapau fakamoʻua. Ko e ʻuhinga ʻeniʹ ʻoku ngali ke ke maʻu ʻa e totonu ʻi he lao CCCF.

Ko e ha- e me‘a ‘oku ke ‘amanaki ki ai mei ho‘o kautaha no

Ko hoʻo kautaha nō ʻoku fiemmʻu ke fiemālie  ʻo ngali nai ke:

  • ko e nō ʻe fenapasi pe ʻa hoʻo fiemmʻu pea mo e ngaahi taumuʻa; pea
  • te ke lava pe ke tā e totongi fakafoki ʻo ʻikai te ke faingataʻaʻia fakapaʻanga.

Ko e ha- e ‘uhinga ‘o e “faingata‘a‘ia fakapa‘anga mo‘oni”?

ʻOku fiemmʻu ke vakaiʻi ʻe he kautaha nōʹ ʻe malava pe ke ke totongi fakafoki e moʻua ʻo ʻikai ke ʻi ai ha faingataʻaʻia fakatuʻupakē, he lolotonga hoʻo totongi e ngaahi fiemmʻu pea mo e ngaahi fakamole fakapaʻanga kehe. Ko hoʻo kautaha nō ʻe fiemmʻu ke nau vakaiʻi te ke lava pe ke fakahoko ʻeni ʻo ʻikai kau ai hano fakatau atu ʻa e koloa ʻoku ʻikai totonu ke ke fokotuʻutuʻu ki ai.

Ko e ngaahi fiemmʻu ʻoku kau ai e nofoʻanga, meʻakai, ʻuhila, telefoni, meʻalele pea mo e ngaahi fakamole faka-faitoʻo.  Ngaahi meʻa fakapaʻanga kehe kau ai e totongi moʻua fakafoki ʻo ha nō lolotonga, pe ko e ngaahi fatongia hangē ko e totongi tangi tauhi ʻo ha fānau.

Ko hoʻo kautaha nō ʻoku totonu ke tokoni atu ke fakaaʻu koe ki he tuʻutuʻuni ke tala atu, pea ke ke tokanga ki he meʻa ʻoku ke tauhi ki ai.

Ko e kautaha nō foki ʻoku totonu ke fakapapauʻi ko e taimi ki he aleapau ʻoku fakamatalaʻi mahino, nounou pea ʻi ha founga ʻoku faingofua hono mahinoʻi.

Ko e ha- e me‘a ‘oku totonu keu ‘ilo‘i?

Kimuʻa pea ke toki nō ha paʻanga pe fakatau ha koloa fakamoʻua, ʻoku fiemmʻu ke ke mahinoʻi ʻa e meʻa te ke aʻu ki ai. Ko e fihaate ke totongi? Ko e hā e totongi fakafoki ʻoku fiemmʻu ke ke fai? Ko e hā e totongi tupu pe ko e ngaahi totongi kehe te ke fai? Kuopau ke ʻoatu ʻe he kautaha nō ʻa e ngaahi fakamatala koʻeni kimuʻa pea ke toki fakamoʻoni ai – ʻoku ui ko e pepa fakamatala nō. Lau hoʻo aleapau pea kapau ʻoku ʻikai te ke mahinoʻi ha meʻa, ʻoua ʻe fakamoʻoni – ʻeke ki he kautaha nō ke fakamahinoʻi, pe ko hoʻo fekumi ki ha tokotaha faleʻi tauʻataaina.

Ko hoʻo kautaha nō kuopau ke nau to e ʻoatu kiate koe ʻa e fakahinohino ke tokoni atu ke ke siofiiha moʻua he lolotonga hoʻo taa fakafoki.

Kapau ʻe ngāueʻaki ʻe he kautaha nō ʻa e foomu anga maheni ki he teemi pea mo e fakamole ki he nō paʻanga, ʻa ia kuopau ke fakaʻasi lelei mo mahino atu he uepisaiti Kapau ko e kautaha nō ʻoku fakalele ʻi ha tuʻunga fakapisinisi ʻa ia ʻoku ʻataa ki he kakai kotoa pe, kuopau ke nau fakaʻaliʻali ha tohi mataʻaʻa mo mahino ʻoku fakahinohino ai ko e fakamatala koʻeni ʻoku maʻu ʻatu ia ʻi ha kole ki ai, pea taʻetotongi. ʻE lava ke ke kole ha tatau ʻo e foomu anga maheni ki he teemi pea mo e fakamole ki he nō ke ke ʻalu mo koe. Ko e ʻuhinga ʻeniʹ ke ke lava ʻo fakafehoanaki ʻa e ngaahi nō kehekehe.

Ko e ha- e ngaahi totongi kehe te u fai?

Ko e kautaha nō te nau tanaki atu mo e totongi tupu pea mo e ngaahi totongi ki he lahi e paʻanga ʻoku ke nō. Kuo pau ke fakaʻasi atu ia ʻi he pepa fakamatala nō.

Ko e totongi tupu ʻoku hanga ʻe he kautaha nō ʻo hilifaki atu kiate koe ki hono ngāueʻaki ʻenau paʻanga. ʻOku ʻi ai e ngaahi tuʻutuʻuni ki hono hilifaki atu ʻe he kautaha nō ʻa e totongi tupu.

ʻE malava pe ke hilifaki e totongi ki hono fokotuʻutuʻu e aleapau pea mo hono tuhani. ʻOku ʻi ai foki mo e ngaahi tuʻutuʻuni ki he faʻahinga totongi ʻe hilifaki atu ʻe he kautaha nō.

Kapau ʻoku ke fakakaukau ko e totongi tupu mo e ngaahi totongi kehe ʻoku fuʻu maʻolunga, ʻoua ʻe fakamoʻoni he aleapau- kole ke ke ʻalu mo e aleapau ʻo kumi faleʻi mei ha faleʻi tauʻataaina.

‘E malava nai ke u mavahe mei ha aleapau?

Kimuʻa pea ke fakamoʻoni, ʻoku fiemmʻu ke ke fakakaukau lelei ki he meʻa ʻoku ke loto ki ai pe ʻe malava ke ke totongi fakafoki. Ko e fakamoʻoni ha aleapau, ʻoku ke loto lelei ki he ʻu teemi pea mo fakakakato ʻa hoʻo tafaʻaki ki he alea.

Kapau ʻe liliu hoʻo fakakaukau ʻo fiemmʻu ke kaniseli hoʻo aleapau, pea ʻoku ʻi ai pe kiʻi taimi nounou ke ke kaniseli ai.

Kapau ko e pepa fakamatala kakato kuo ʻosi ʻoatu kiate koe ʻi he fetaulaki, pea ʻoku ʻi ai leva e ʻaho ngāue ʻe nima mei ai ke kaniseli hoʻo aleapau.

Kapau ko e pepa fakamatala kakato naʻe ʻikai ʻoatu kiate koe ʻi he fetaulaki, pea ʻoku ʻi ai e kiʻi taimi mavahe ʻoku to e tanaki atu. Ko ia, kapau ko e pepa fakamatala nō naʻe:

  • ʻimeili pe fax atu, pea ʻe malava ke ke kaniseli ʻo aʻu ki he ʻaho ngāue ʻe fituumei he taimi naʻe ʻimeili pe fax atu ai kiate koe
  • Kapau ko e lii atu he meili, ʻe lava ke ke kaniseli ʻo aʻu ki he ʻaho ngāue ʻe hiva mei he ʻaho naʻe lii atu ai kiate koe.

Kapau te ke kaniseli e aleapau he lolotonga e taimi koʻeni, ʻe kei ʻi ai pe ʻa e ngaahi totongi mo e totongi tupu te ke kei totongi.

Te ke fakangata ha aleapau ʻi ha faʻahinga taimi pe ʻi haʻo totongi fakafoki ʻa ho moʻua, ka te ke kei totongi pe ʻa e ngaahi totongi makehe kapau te ke totongi fakafoki ʻo vaveange ia he taimi naʻe felotoi ki ai.

‘E fiema‘u keu ‘ai ha‘aku malu‘i?

ʻOku faʻa fakaʻaiʻai ʻe he kautaha nō ke fakatau ha maluʻi ke maluʻiʻaki ho fatongia totongi nō, pe ko e maluʻi ʻaki e ngaahi koloa ʻoku ke fakamoʻua´. ʻI he ngaahi nō ʻe niʻihi, ʻe fiemmʻu ʻe he kautaha nō ke ke toʻo e maluʻi´. Fakatātā ʻeni, kapau kuo maluʻi ʻe he kautaha nō ha koloa ʻoku ke maʻu, te nau fiemmʻu koe ke maluʻi ia.

ʻE fiemmʻu ke fiemālieehoʻo kautaha nō he ʻoku hangē pe ki ha faʻahinga maluʻi nō te nau fokotuʻutuʻu, kuopau ke tatau mo hoʻo ngaahi fiemmʻu´ pehē ki hoʻo ngaahi taumuʻa´. Kapau ʻe fiemmʻu ʻe ha kautaha nō ke ke fakatau ha faʻahinga maluʻi fekauʻaki mo e nō, ko e ngaahi tuʻutuʻuni ʻe fiemmʻu koe ki ai ʻe he kautaha nō kuo pau ke fakaʻatuʻi.

ʻE fiemmʻu ʻe he kautaha nō ke fakapapauʻi te ke malava ʻo totogi e maluʻi ʻo ʻikai te ke faingataʻaʻia fakapaʻanga moʻoni.

Ko e ha- e me‘a ‘e hoko kapau ‘e ‘ikai te u totongi ha fo‘i totongi no-?

Kapau te ke maumauʻi ha tuʻutuʻuni ʻo e aleapau´ - fakatātā ʻeni, kapau te ke liʻaki ha foʻi totongi nō pe ʻova hoʻo nō he ngataʻanga´ - ngalingali te ke totongi e totongi tomui pe totongi tupu hono maumauʻi e aleapau´ he mahuʻinga ʻo e mamauʻi e aleapau lolotonga ʻoku hokohoko atu pe.

ʻE ala maʻu ʻe he kautaha nō e meʻa maluʻi´ ʻi ha koloa ʻoku ke maʻu, ko hono ʻuhinga te nau ala puke ʻo fakatau atu kapau te ke maumauʻi e tuʻutuʻuni he aleapau´. Fakatātā ʻeni, kapau naʻe maluʻi ʻe he kautaha nō ʻaki hoʻo kā, ʻe ala puke hoʻo kā ʻo fakatau atu kapau ʻe ʻikai malava fai ha ngāue ki he moʻua´.

Ko e ngaahi kautaha nō, mo e ngaahi kautaha ʻoku nau tokangaʻi hono puke hoʻo ngaahi koloa maluʻi´, kuopau ke nau muimui pau he ngaahi tuʻutuʻuni ki he puke hoʻo koloa. To e lau lahi ange ki he meʻa ni ʻi he pepa fakahinohino ki he ngaahi moʻoni fekauʻaki mo hono puke e koloaʹ ʻi he uepisaitii www.comcom.govt.nz.

Totongi tomui, totongi tupu ʻoku ʻikai fai pea mo ha totongi tupu maluʻi kuo pau pe ke fakahaa atu kiate koe, ko ia vakaiʻi ia kimuʻa pea ke toki fakamoʻoni.

Ko e ha- e me‘a te u fai kapau ‘oku ou faingata‘a‘ia ke fai e totongi fakafoki?

Kapau ʻoku ke faingataʻaʻia ke tokangaʻi ho ngaahi moʻua, pea ke talanoa ki hoʻo kautaha nō pe ko ha tokotaha faleʻi fakapatisettt(ʻe lava ʻo talanoa ki hoʻo kautaha nō maʻau) he taimi vave taha, ko hono moʻoniʹ kimuʻa pea tomui hoʻo ngaahi totongi nō.

Kapau ʻoku ke faingataʻaʻia hono tokangaʻi ho ngaahi moʻua, pea ʻoku ai e meʻa ʻe ua ke ke filiiki ai. Ko hoʻo kole ki hoʻo kuataha nō kapau te nau lava ke liliu hoʻo aleapau nō ke tokoni atu kiate koe ke tokangaʻi lelei hono totongi hoʻo nō, pe ʻoku malava ke ke tohi kole ki he totongi nō faingataʻaʻia.

ʻE lava ke ke tohi kole ki he totongi nō faingataʻaʻia kapau ʻoku ke fehangahangai mo ha faingataʻa taʻeʻamanekina, hangē ko e mole hoʻo ngāue, puke fakatuʻupakē, pe ko e mate ho hoa, pe ko e ngata ʻa ha feohi faka-kaumeʻa.

Ko hoʻo kautaha nō ʻe ʻikai te nau liliu hoʻo aleapau nō ʻi ha to e faʻahinga meʻa ange, ka ʻoku faʻa hoko pe ʻi he mahuʻingaʻia ʻa e kautaha nō ke tokoniʻi koe ke ke malava ʻo tuʻu veʻe ua. Ko hoʻo kautaha nō mahalo te nau loto pe ke fakalōlōa e taimi aleapau ki hoʻo nō, liliu hoʻo totongi fakafoki, pe fakangofua koe ke toloi hoʻo tā fakafoki.

Manatuʻi, neongo ia, ʻe ngalingali ke fakalahi e fakakatoa ʻo e meʻa te ke totongi fakafoki ki hoʻo nō. Kaikehe, ko e kautaha nō ʻe ʻikai te ne fakalahi e totongi tupu he taimi ʻoku liliu ai e aleapau ko e ʻuhinga  ko e faingataʻaʻia fakapaʻanga.

Kapau kuo ke ʻosi tohi kole koeʻuhi ko ha faingataʻaʻia fakapaʻanga, ko e kautaha nō ʻe ikai te nau fakafoki ha koloa naʻe maluʻiʻaki ʻa e aleapau he lolotonga hono fakakaukauʻi e tohi kole.

ʻE lava pe ke ke tohi kole ki he faingataʻaʻia fakapaʻanga kapau naʻa ke ʻosi tō nounou, fakahaaʻi mai naʻe teʻeki tō nounou ʻo laka hake he mahina ʻe ua, pe ʻikai totongi e nō ʻi ha foʻi totongi nō hokohoko tuʻo fā.

ʻE malava ke ke tohi kole ki he faingataʻaʻia fakapaʻanga ʻo aʻu ki he uike ʻe ua he hili haʻo maʻu ha tohi fakatokanga ki he fakafoki e koloaʹ pe ko ha tohi mei he Lao ki he ngaahi Koloa.

Ko e kautaha nō ʻe fiemmʻu ke nau tanaki e ngaahi fakamatala kotoa pe ʻoku fiemmʻu ke fakakaukauʻiʻaki hoʻo tohi kole faingataʻaʻia pea ʻe fai leva e tuʻutuʻuni ʻi ha vahaʻa taimi pau.

‘E malava nai ke u fetongi kautaha no-?

ʻIo. ʻE malava pe ke ke fakasio takai holo ki ha tilaaʻoku lelei neongo ʻoku ʻi ai pe hoʻo aleapau nō, ka ʻoku totonu pe ke ke fikkʻi pe ko e hā e totongi ki he fetongi kautaha nō. Ko hoʻo kautaha no ʻe ngalingali te nau hilifaki ha totongi kapau te ke totongi vave hoʻo nō kimuʻa he taimi aleapau, pea ko hoʻo kautaha nō foʻou ngalingali te nau hilifaki atu ha totongi nō foʻou ki hono fokotuʻutuʻu e aleapau foʻou.

ʻE totonu foki ke ke fakafehoanaki e fakakatoa ʻo e totongi pea mo e teemi ʻa hoʻo nō lolotongaʹ, pea mo ha to e nō foʻou ʻoku ke liliu ki ai.

Fiema‘u ke to e ‘ilo lahi ange?

Vakaiʻi ʻa e laʻi pepa fakamatala ʻo e ngaahi tefittʻi moʻoni ʻi he lao ʻa e CCCF: www.comcom.govt.nz/consumer-credit-fact-sheets/

Ko e ngaahi kalasi kehekehe ʻo e ngaahi pepa ʻo e tefittʻi moʻoni pea mo e ngaahi pepa fakahinohino ki he lao foʻou ʻe maʻu atu ia mei ʻemau uepisaiti.

‘I ai ha palopalema?

Kapau ʻoku ʻi ai ha palopalema pea mo e aleapau nō ʻa e tokotaha fakamoʻua, ʻoku ʻi ai e ngaahi meʻa te ke lava ʻo fai:

Talanoa ki ho‘o kautaha nō

ʻOku totonu ke ke ʻuluaki fetuʻutaki ki hoʻokautaha nōʹ, kapau ʻoku ʻi ai ha ngaahi palopalema pea mo hoʻo aleapau fakamoʻua.

Fekumi ki ha ngaahi fale‘i

E malava pe ke ke fetuʻutaki ki hoʻo Citizens Advice Bureau ʻi he uepisaitii www.cab.org.nz, pe 0800 367 222, Senitā Faleʻi Fakalao Faka-Komiunitiii www.communitylaw.org.nz, pe Ngaahi Sevesi Faleʻi ki he Patisettt (Budget Advice Services)ʻi he 0508 283 438.

Lipooti ia ki he Komisiona Fakakomesiale

ʻOku mau fatongiaʻaki hono fakamalohiʻi e lao CCCF. Te ke telefoni mai kiate kimautolu ʻi he 0800 94 3600 pe ngāueʻaki e foomu lāunga ʻi he initanetiimei he www.comcom.govt.nz/online-complaint-form. ʻOku ʻi ai foki ʻemai laine telefoni sevesi ki he fakatonu lea ʻoku ʻataa atu mei he Laine ʻo e ngaahi Lea kapau ʻoku ʻikai ke ke fuʻu ʻilo ki he lea fakapālangi.

Lipooti ia ki he Founga Fakalelei Launga ki ha Kautaha nō

Ko e kautaha nō kotoa pe kuopau ke nau memipa ʻi ha taha ʻo e ngaahi Founga Fakalelei Lāunga Tauʻataaina. Ke kumi ki he founga ʻoku kau ki ai ha kautaha nō, vakai ki he uepisaiti fsp-register.companiesoffice.govt.nz. Kuopau ke ke fetuʻutaki ki hoʻo kautaha nō kimuʻa pea ke toki lipootiiʻa e palopalema ki he Founga Fakalelei Lāunga.

Ngāue leva ki ai

Te ke fai pe hoʻo ngāue ki ai ʻo fakafehuʻia ki ha kautaha nō ʻi he malumalu ʻo e Lao CCCF, ʻo fakafou atu he Fakamaauʻanga Fakakikihi. Vakai ki he uepisaitii www.justicegovt.nz ki ha to e fakamatala.