Read this page in:

Ko e ola tamaki ‘o e fa‘ahinga founga ngāué ni ko e toe mamafa ange ai e mahu‘inga ‘o e koloá pea ‘ikai ke lahi mo faingofua ke fili tau‘atāina ‘e he kakai fakataú ‘a e koloa ‘oku nau fiema‘ú pea ‘ikai ke ngaohi fakalelei ‘a e koloá. ‘I he malumalu ‘o e lao Commerce Act, ‘e malava ke mo‘ua lahi ha kakai pe ha ‘ū pisinisi ‘oku nau kaungā fakalele ha kāteli pea malava foki e laó ni ‘o tapui ha taha pe ha kakai mei ha‘a nau fakalele pisinisi.


Ko e ‘ū founga ‘oku fakalele‘aki ha kāteli (cartel):

Ko ha felotoi ke fakamahu‘inga‘i kākā ha koloa pē ngāue ke fai (price fixing)

‘Oku ‘uhinga ia ki ha ongo kautaha pisinisi pe ha ‘ū kautaha pisinisi ‘oku nau felotoi ki ha founga ‘eke totongi pē fakamahu‘inga‘i ‘o ha koloa koe‘uhi ke ‘oua na‘a nau fe‘au‘auhi ka nau fakaaoao nautolu he māketi ko iá. ‘Oku ‘ikai ngata pē ‘a e price fixing ‘i he felotoi ha ngaahi kautaha ki hono fakamahu‘inga‘i kakato ‘o ha koloa pē ngāue ke faí – ka ‘oku kau foki ki ai ‘enau felotoi ke nau fakamahu‘inga‘i pē ha konga pē ko ha lototaha ke nau ngāue‘aki ha founga fakamahu‘inga kuo nau ‘osi felotoi ki ai.

Sio he vitiō ko eni ki he anga ‘o e price fixing.

Ko e talamahu‘inga kākā (bid rigging)

Ko e bid rigging pe ko e collusive tendering ko e felotoi ha ni‘ihi pe kotoa ‘o ha kau talamahu‘inga ke ma‘u ‘a e talamahu‘inga ko ia ‘e ha taha ‘ia kinautolu. Ko e founga angamahení ko ha holomui ha ni‘ihi ‘o ‘ikai ke nau kau ‘i ha fe‘auhi talamahu‘inga ki ha koloa koe‘uhi kae ‘oange e faingamālié ki ha taha kuo nau felotoi ki ai pea mo ha‘a nau lototaha mo fe‘ilo‘ilongaki ki he mahu‘inga ke takitaha fai‘aki ‘enau talamahu’ingá. Ko e fa‘ahinga fealēlea‘aki fakapulipuli pehé ni ‘oku ne uesia lahi ai ‘a e ‘aonga mo e mahu‘inga ‘o e fe‘au‘auhi fakamāketí pea iku ‘o ‘ikai a‘usia ‘e he tokolahi ‘a e mahu‘inga totonu ‘oku tuha mo taau mo hono fakalele ‘enau pisinisí, ‘enau kau fakataú, pea ‘i he taimi ‘e ni‘ihi, ‘oku ne uesia ai foki ‘a e kakai totongi tukuhaú.

Sio he vitiō ‘o e bid rigging.

Ko hono tufotufa pē vahevahe ‘o e māketi pē ko e ‘ātakai ‘o e fefakatau‘akí (market sharing)

Ko e market sharing ‘oku hoko ia ‘i ha felotoi fakafufū ha ‘ū kautaha pisinisi ke nau vahevahe ‘ia tekinautolu pē, ‘a e kakai fakataú pe ko e māketí ke ‘oua na‘a hoko ai ha‘a nau fu‘u fe‘au‘auhi ki hono ma‘u ‘a e kakai tatau ke fakatau ‘enau koloá. ‘A ia ko e vahevahe faka‘inasi eni ‘i hano fakatau atu pē ha koloa, pe vahevahe fakafeitu‘u pe ‘ātakai pe ko ha falukunga kakai fakatau mo ‘enau ngaahi fiema‘u.

Sio heni he vitiō ki hono vahevahe pē tufotufa ‘inasi ‘o e māketí.

Ko hono fakasi‘isi‘i e koloa ‘oku tukuatu ke fakataú

‘Oku ‘uhinga ia ki ha felotoi ha ongo pisinisi hū koloa pe tu‘uaki koloa ke ta‘ofi, fakangatangata, pe fakasi‘isi‘i pē hono tukuange atu ha koloa pe naunau ‘oku na fakataú pe ko ha koloa pē ‘oku nau teuteu fakatau mai ‘o fakatau atu pe ko ha ngāue ke fai.


Ko e ngaahi me‘a ke fai ke ta‘ofi ‘aki e kāteli

‘Oku fakamu‘omu‘a ‘e he potungāue Commerce Commission ‘a hono fakatotolo‘i e ngaahi tō‘onga faka-kātelí koe‘uhi ko e maumau mo e uesia ‘e ala hoko ki he kakai fakatau, ngaahi pisinisí pea mo e kakai totongi tukuhaú foki he taimi ‘e ni‘ihi. Vakai ki he ‘emau ongoongo tukuatu fakamuimui fekau‘aki mo e to‘onga faka-kāteli.


Ngaahi aleapau fe‘au‘auhi ‘oku faka‘atā ‘e he lao Commerce Act

‘Oku ‘i ai ‘a e fa‘ahinga aleapau ke fakasi‘isi‘i ai ‘a e fe‘au‘auhi (anti-competitive behaviours) ‘oku faka‘atā ‘e he lao Commerce Act vahe 30. ‘Oku felāve‘i eni mo e:

  • ngaahi fengāue‘aki fakataha ha ‘ū kautaha pe pisinisi (‘o malava ai ke fekafe‘atungia‘i ‘a e fe‘au‘auhi fakapisinisi ‘aki ha‘a nau lototaha ki hono fakamahu‘inga‘i ‘o e koloa pe ko ha fa‘ahinga me‘a kehe pe, ‘o hangē ko ha‘a nau felotoi ke nau fengāue‘aki kinautolu kae teke‘i mavahe atu ha ngaahi pisinisi ia ke ‘oua na‘a nau lava ‘o fe‘au‘auhi mo kinautolu ‘i he māketi). (kupu 31)
  • ngaahi aleapau ke nau fefakatau’aki fakaekinautolu pē (ko ha felotoi ke fengāue‘aki fakataha ha ngaahi pisinisi ‘oku nau fefalala‘aki ‘i hono fakanaunau, ngaohi mo e fefakatau‘aki ‘iate kinautolu pē ‘a ‘enau koloá, pea ‘oku fai ‘a e fengāue‘akí ni ia ‘i ha founga ke ne fakafe‘atungia‘i ‘a e feinga ‘a e ngaahi pisinisi kehé ke ma‘u e naunau ke ngaohi‘aki ha‘a nau koloa mo fakalele‘aki ‘enau pisinisí). (kupu 32)
  • ko ha aleapau ‘a ha ngaahi kautaha ke nau fakatau fakataha pe tu‘uaki fakataha atu ha koloa koe‘uhi ke ‘oua na‘a lava ha ngaahi kautaha pe pisinisi kehe ‘o fe‘au‘auhi mo kinautolu pe ma‘u e koloa ko iá. (kupu 33)

Ko hono vakai‘i ko ia pe ‘oku fakangofua fakalao ha aleapau pehé ni pē ‘ikai, kātaki ‘o siofi lelei e aleapau ko iá ‘o fakahoa mo e tu‘utu‘uni ‘a e lao Commerce Act ki he ngaahi me‘a ‘oku lava ke faka‘ataá (Exceptions).


Ko e Fakahinohino ki hono faka‘atā ke Fengāue‘aki Vāofi ha Ngaahi Pisinisi ‘oku nau Fe‘au‘auhi.

Ko e Competitor Collaboration Guidelines ‘oku ne fakahinohino atu ‘a e founga ‘oku mau ngāue‘aki ki ai ‘a ho mau mafai ‘oku fokotu‘u ‘e he lao Commerce (Cartels and Other Matters) Amendment Act 2017, ‘o kau ai:

  • ‘a e fakataputapui ‘o e kāteli (tukukehe ngaahi me‘a ko‘eni ‘a ia ‘oku fakaikiiki atu ‘a ia ko e ngaahi fengāue‘aki fakataha ha ‘ū kautaha pe pisinisi, ngaahi aleapau ke nau fefakatau’aki fakaekinautolu pē, pea mo e ngaahi aleapau ‘a ha ngaahi kautaha ke nau fakatau fakataha pe tu‘uaki fakataha atu ha koloa)
  • ‘a e founga ‘oku fai‘aki ‘a e foaki ha ngofua fakalao ki ha ‘ū pisinisi ‘oku felotoi ke nau fengāue‘aki vāofi ‘o ngali ‘e ‘asi te nau ngali maumau lao.

‘Oku toe fakahā mahino pe ‘i he tohi fakahinohino ni (guidelines) ‘a e founga ‘oku ngāue‘aki ‘e he Commerce Commission ki hono faka‘atā ha fengāue‘aki vāofi (collaborative activity) pehé ni.

Lau heni ‘a e ngaahi fakahinohino.


Fale‘i ki he ngaahi pisinisi fefakatau‘aki ‘oku nau fokotu‘u ha‘a nau kautaha fefakatau‘aki ‘a kinautolu ‘oku nau ‘i he fa‘ahinga pisinisi tatau (trade associations)

Ko e kau mēmipa ‘o ha kautaha fefakatau‘aki pehē ni, pe ha ‘ū kulupu fefakata‘u‘aki hangē ko iá, ko e tokolahi ‘o kinautolu ko e ngaahi pisinisi ‘oku nau fe‘au‘auhi. Ko ia ai ‘oku mahu‘inga eni ke mātu‘aki tokanga ‘aupito ‘a e ‘ū kulupu fengāue‘aki pehé ni pea mo e kau mēmipá taautaha, ke ‘oua te nau fai ha fa‘ahinga tō‘onga te ne fakafepaki pe fakafaingata‘a‘ia ai ‘a e fe‘au‘auhí telia na‘a maumau‘i ai e lao Commerce Act.

Lau e fakahinohino heni.

Lau heni fekau‘aki mo hono fakamahu‘inga‘i kākā e koloá (price fixing) pea mo e ngaahi kāteli (cartels).

Lau heni ki hano fakatokanga‘i mo faka‘ehi‘ehi ke ‘oua na‘a fai ha felotoi fakapulipuli ki he talamahu‘inga (bid rigging).

Lau heni fekau‘aki mo hono fai totonu ‘o e fe‘au‘auhi ‘i he mala‘e pisinisí.

Lau ‘emau tohi fakahinohino nounou ke ke sio ai pe ‘oku fai ‘e ho‘o pisinisi ha to‘onga ‘e lava ai ke hoko ha maumau‘i e lao fe‘au‘auhí.

‘Ahi‘ahi‘i ange ‘emau ki‘i sivi nounou ko eni ke sivi‘i‘aki ho‘o ‘iló.